TUTUKLAMA (CMK m.100-108)

 

Tutuklama, suçlu olduğu konusunda henüz kesin hüküm bulunmayan, ancak kuvvetli suç şüphesi bulunan kişinin özgürlüğünün kısıtlanmasıdır. Diğer koruma tedbirleri gibi geçici bir tedbirdir.

Tutuklama, ihtiyari bir koruma tedbiridir. İki maddi koşulu vardır:

1. Kuvvetli suç şüphesini gösteren somut deliller
2. Kanunda sayılan tutuklama nedenlerinden birisinin varlığı (CMK m.100/2)

• Şüphelinin/sanığın kaçması, saklanması veya kaçacağı şüphesini uyandıran somut olguların varlığı
• Şüphelinin/sanığın davranışlarıyla delilleri yok edeceğine, gizleyeceğine, değiştireceğine dair kuvvetli şüphe bulunması
• Şüphelinin/sanığın davranışlarıyla tanık, mağdur ve başkaları üzerinde baskı girişiminde bulunacağına dair kuvvetli şüphe bulunması

Kanunda sayılan suçlardan (CMK m.100/3) dolayı tutuklama kararı verilebilmesi için CMK m.100/2’de sayılan tutuklama sebeplerinin varlığı aranmaz. Bu suçların işlendiğine dair kuvvetli deliller bulunması halinde, tutuklama nedeni var sayılabilir. Her ne kadar “var sayılabilir” ifadesi ile hâkimin takdir yetkisi gündeme getirilmiş olsa da uygulamada, katalog suçlardan birinin varlığı halinde sıklıkla tutuklama kararı verilmektedir.

ŞARTLARI

1. Tutuklama yasağı olmamalı: Hapis cezasının üst sınırı 2 yıldan fazla olmayan suçlarda tutuklama yasağı vardır. (Adli para cezasını gerektiren veya vücut dokunulmazlığına karşı kasten işlenenler hariçtir.)
2. Varsa muhakeme şartı gerçekleşmeli
3. Sanığa güvence belgesi verilmemiş olmalı
4. Tutuklama orantılı olmalı
5. Hâkim veya mahkeme kararı bulunmalı: Soruşturma evresinde şüphelinin tutuklanmasına Cumhuriyet savcısının istemi üzerine sulh ceza hâkimi karar verir. Eğer gecikmesinde sakınca varsa, sulh ceza hâkimi de re’sen tutuklama kararı verebilir.

• Yetkili sulh ceza hâkimi, tutuklama talebini yerinde görürse sorgudan sonra tutuklama kararı verir. Eğer yerinde görmezse, şüphelinin derhal salıverilmesine karar verir.
• Tutuklama talebinin reddedildiği hallerde ret kararına karşı C. savcısı itiraz edebilir. Bu durumda ret kararını veren makam, ya tutuklama kararı verir ya da itirazı yerinde görmeyip en çok üç gün içinde dosyayı itiraz merciine gönderir.

Kovuşturma evresinde sanığın tutuklanmasına, C. savcısının istemi üzerine veya re’sen yetkili ve görevli mahkemece karar verilir.

Tutuklama kararları mutlaka gerekçeli yazılmalıdır.

“Mansur/Türkiye davasında, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, tutukluluk gerekçesinin “yerinde ve yeterli olması gerektiğini vurgulamaktadır. Mahkeme’ye göre, olayda tutukluluk halinin devamı sorunu dokuz kez incelenmiştir. Bunlarda genellikle “suçun niteliği ve delillerin durumu”na dayanılmış ve üç kez de hiçbir gerekçe gösterilmemiştir. Ancak, “delillerin durumu” ifadesi suçluluğa ilişkin ciddi belirtilerin var olduğu ve devam ettiği şeklinde anlaşılabilirse de, bu davada tutukluluğun devamını haklı göstermeye tek başına yeterli olmamıştır. Öte yandan, kaçma tehlikesi de sadece suç için öngörülen cezanın ağırlığı dikkate alınarak değil, başka unsurlara dayanılarak değerlendirilmelidir. Sonuçta mahkeme AİHS m.5/3’ün ihlal edildiğine karar vermiştir.”

Şüpheli veya sanığın yokluğunda tutuklama kararı verilemez. Bu kuralın üç tane istisnası vardır:

1. Yabancı ülkede bulunan kaçaklar hakkında tutuklama kararı verilmesi
2. savcısının tutuklama talebinin reddine itiraz etmesiyle aynı makamın tutuklama kararı vermesi
3. savcısının itirazı yerinde görülmezse itiraz merciine gönderildiğinde itiraz merciin tutuklama kararı vermesi

Tutuklamadan ve tutuklamanın uzatılmasına ilişkin her karardan tutuklunun bir yakınına veya belirlediği bir kişiye, hâkimin kararıyla gecikmeksizin haber verilir. (CMK m.107)

Tutukluluk Süresi: Asliye cezanın kapsamına giren suçlarda tutukluluk süresi en çok 1 yıldır. Ağır ceza mahkemesinin görevine giren işlerde ise, tutukluluk süresi en çok iki yıldır. Bu süreler zorunlu hallerde gerekçesi ile uzatılabilir.

Tutukluluk sürelerinin dolması nedeniyle salıverilenler hakkında adli kontrole ilişkin hükümler uygulanır.

Tutuklama İlişkin Kararlara Karşı Kanun Yolu: Tutuklama kararına, tutukluluğun devamına, tutukluluğun kaldırılmasına veya tutuklama yerine adli kontrol uygulanmasına ilişkin kararlara karşı itiraz edilebilir. İtiraz, ilgililerin kararı öğrendiği günden itibaren yedi gün içinde yapılır.

Tutukluluğun Denetlenmesi

1. savcısı, soruşturma evresinde tutuklamanın artık gereksiz olduğu kanısına varacak olursa, şüpheliyi re’sen serbest bırakır.

Tutuklama kararları kural olarak en çok otuz gün hüküm ifade eder.

• Soruşturma evresinde en geç otuz günün sonunda C. savcısının istemi üzerine sulh ceza hâkimi tarafından tutukluluğun devamı konusunda karar verilmelidir. Şüpheli ve/veya müdafi de bu istemde bulunabilir. Kanuna uygun olarak tutuklandığı halde en geç otuz gün içinde yargılama mercii önüne çıkarılmayan tutuklu, zararının tazminini devletten isteyebilir. Soruşturmanın sonunda kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilirse şüpheli serbest kalır.
• Kovuşturma evresinde tutukluluk halinin devam edip etmeyeceğine mahkemece karar verilir. Hâkim veya mahkeme, tutukevinde bulunan sanığın tutukluluk hâlinin devamının gerekip gerekmeyeceğine her oturumda veya koşullar gerektirdiğinde oturumlar arasında ya da en geç otuzar günlük süreler içinde de re’sen karar verir. (CMK m.108/3)
• Soruşturma evresinde C. savcısı tutuklamanın artık gereksiz olduğu kanısına varacak olursa, şüpheliyi re’sen serbest bırakır. Şüpheli ve/veya müdafi ise, salıverilmeyi sulh ceza hâkiminden talep eder.
• Kovuşturma evresinde C. savcısı veya sanık veya müdafi tarafından tahliye talebinde bulunulabilir.

Tutuklama Kararının Yerine Getirilmesi

Sanığın tutukevine kabul edilmesi için hâkim veya mahkeme tarafından verilmiş bir tutuklama kararı bulunmalıdır. İstisnai nitelikte olan gıyabi tutuklama kararlarının yerine getirilmesi kolluk eliyle olmalıdır.

Hakkında tutuklama kararı verilen kişinin suçu işlediğine dair henüz bir hüküm olmadığı için tutuklamanın infazı cezanın infazından farklı olmaktadır. Bu yüzden tutuklanan kişi, tutukevinde hükümlülerden ayrı bir yerde bulunması gerekir.

Tutuklu, istediği müdafii seçme hakkına sahiptir. Tutuklu ile müdafiin yazışmaları denetlenemez ve vekâletname şartı aranmaksızın müdafi ile her zaman ve başkalarının duyamayacağı bir ortamda görüşebilir.

Tutuklu Olarak Geçirilen Sürenin Mahkûmiyetten İndirilmesi

Kişinin özgürlüğünün fiilen kısıtlandığı tarihten hükmün kesinleşmesi arasında geçen süre tutukluluk süresidir. Kişi, tutuklama kararı verilmesine sebep olan suçtan beraat ederse, tutuklandığı süre için tazminat isteme hakkına sahiptir. Fakat eğer hakkında mahkûmiyet kararı verilirse, bu süre mahkûmiyet süresinden düşülür. Fakat özgürlüğün kısıtlandığı suç ile mahkûmiyet hükmü kurulan suçun aynı suç olması şartı yoktur.

ADLİ KONTROL

Adli kontrol tedbiri, tutuklamanın bir alternatifi olarak değerlendirilmektedir. Bu tedbirin uygulanabilmesi için gereken tek şart tutuklamanın şartlarının gerçekleşmiş olmasıdır. Fakat tutuklama yasağının olduğu durumlarda da adli kontrol tedbirinin uygulanması mümkündür.

Soruşturma evresinde C. savcısı, tutuklama talebinde bulunurken adli kontrol tedbirinin neden yetersiz kalacağını da açıklar. Fakat tutuklama talebi adli kontrol talebini de kapsamaktadır. Bu yüzden sulh ceza hâkimi;  c. savcısının tutuklama talep ettiği hallerde tutuklamaya karar verebileceği gibi, adli kontrol tedbirinin uygulanmasına da karar verebilir. Ayrıca c. savcısı tutuklama talebinde bulunmadan doğrudan adli kontrol isteminde de bulunabilir. Kovuşturma evresinde adli kontrol tedbirine mahkeme karar verir. Sanık ve/veya müdafiin de iki evrede de her zaman adli kontrol isteminde bulunma hakkı vardır.

Hâkim, Cumhuriyet savcısının istemiyle, adlî kontrol uygulamasında şüpheliyi bir veya birden çok yeni yükümlülük altına koyabilir; kontrolün içeriğini oluşturan yükümlülükleri bütünüyle veya kısmen kaldırabilir, değiştirebilir veya şüpheliyi bunlardan bazılarına uymaktan geçici olarak muaf tutabilir. (CMK m.110/2)

Adlî kontrol hükümlerini isteyerek yerine getirmeyen şüpheli veya sanık hakkında, hükmedilebilecek hapis cezasının süresi ne olursa olsun, yetkili yargı mercii hemen tutuklama kararı verebilir. (CMK m.112)

 

KORUMA TEDBİRLERİ

 

Koruma tedbirleri, kişi hakkında hüküm verilmeden önce temel haklarından birinin veya birkaçının sınırlandırılmasını sağlayan tedbirlerdir.

• Koruma tedbiri temel hakka müdahale olduğu için kanun ile düzenlenmiş olması şarttır.
• Geçicidir.
• Amacı ya delil elde etmek ya da mevcut delili korumaktır.

Koruma tedbirine başvurabilmek için aranan şartlar:

1. Başvurulması zorunlu olmalıdır.
2. Kişinin suçu işlediği konusunda belli derecede şüphe bulunmalıdır.
3. Başvurulan tedbir ile muhtemel ceza arasında orantı olmalıdır.

1.Yakalama

Yakalama, kişinin denetim ve gözetim altına alınmasıdır. Yakalama işlemi bir tutanağa bağlanır.

Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 90. maddesine göre, “Aşağıda belirtilen hâllerde, herkes tarafından geçici olarak yakalama yapılabilir:

1. a) Kişiye suçu işlerken rastlanması.
2. b) Suçüstü bir fiilden dolayı izlenen kişinin kaçması olasılığının bulunması veya hemen kimliğini belirleme olanağının bulunmaması.”

Bu maddede sayılan hallerde yakalama yapacak kişinin resmi sıfata sahip olması şartı aranmaz.

Kolluk görevlilerinin ek yakalama yetkisinin şartları:

1. Tutuklama kararı veya yakalama emri verilmesini gerektiren bir hal olmalı
2. Gecikmesinde sakınca bulunan bir hal bulunmalı
3. Cumhuriyet savcısına veya amirlerine derhal başvurma imkânı bulunmamalı

Bu durumda kolluğun yakalama yapabilmesi için suçüstü olması gerekmez. Kolluk, bu yetkisini kullanırken kişi ve araçları durdurarak kimlik ve bilgi sorabilir.

Kolluk, yakalandığı sırada kaçmasını, kendisine veya başkalarına zarar vermesini önleyecek tedbirleri aldıktan sonra, yakalanan kişiye kanunî haklarını derhal bildirir. (CMK m.90/4) Söz konusu tedbirlere kaba üst araması yapmak ve kelepçe takmak örnek verilebilir. Fakat bunlar, ancak yakalanın direnmesi halinde mümkündür. Yakalanan kişiye yasal haklarının bildirilmemesi yakalama tedbirinin hukuka aykırı hale gelmesine sebep olur.

CMK m.98’e göre: “Soruşturma evresinde çağrı üzerine gelmeyen veya çağrı yapılamayan şüpheli hakkında, Cumhuriyet savcısının istemi üzerine sulh ceza hâkimi tarafından yakalama emri düzenlenebilir. Ayrıca, tutuklama isteminin reddi kararına itiraz halinde, itiraz mercii tarafından da yakalama emri düzenlenebilir.

Kovuşturma evresinde kaçak sanık hakkında yakalama emri re’sen veya Cumhuriyet savcısının istemi üzerine hâkim veya mahkeme tarafından düzenlenir.”

Yakalamada kişinin mahkemeye götürülmesi gereken süre önem arz eder. Yakalama emri üzerine yakalanan kişi, en geç 24 saat içinde yetkili hâkim veya mahkeme önüne çıkarılmalıdır. Eğer çıkarılamıyorsa, sesli ve görüntülü iletişim sistemi kullanılarak kişinin sorgusu yapılır veya ifadesi alınır. Bu sürelere uyulmaması, kişinin özgürlüğünün haksız bir şekilde kısıtlanması olarak değerlendirilir.

2.Gözaltı

Resmi sıfatı bulunmayan kişiler tarafından yakalanıp kolluğa teslim edilen veya kolluğun bizzat yakaladığı kişi hakkında kolluk, Cumhuriyet savcısına derhal bilgi vermelidir ve onun emirlerine göre işlem yapmalıdır. C. savcısı bu kişi hakkında ya serbest bırakılmasına ya da gözaltına alınmasına karar verir.

Gözaltına alma tedbirinin hukuka uygun olması için, bu tedbirin soruşturma için zorunlu olması ve kişinin suçu işlediğine dair somut deliller olması gerekir. (CMK m.91/2) Buna göre gözaltı, yakalamadan sonra savcının yazılı emriyle alınan koruma tedbiridir.

Gözaltında yapılan işlemlerden bazıları: İfade alma, teşhis, yer gösterme, kimlik tespiti, parmak izi alınması, muayene etme. Gözaltı süresi, adli makamların bu işlemleri yapabilmesi için öngörülmüştür. Bu süre, yakalama yerine en yakın hâkim veya mahkemeye gönderilmesi için zorunlu süre hariç, yakalama anından itibaren yirmi dört saati geçemez. Zorunlu süre de on iki saatten fazla olamaz. (CMK m.91/1)

Gözaltına alınan kişi, işlemler tamamlandıktan sonra ya serbest bırakılır ya da bırakılmazsa gözaltı süresi dolmadan sulh ceza hâkimi önüne çıkarılıp sorguya çekilmesi gerekir. Bu sorguda zorunlu müdafilik söz konusudur. Müdafi olmadan yapılan sorgu hukuka aykırı hale gelir. Kişi, gözaltı süresi dolmadan hâkim önüne çıkarılmazsa her türlü maddi ve manevi zararını devletten talep edebilir.

Kişinin serbest bırakıldıktan sonra tekrar yakalanması ve gözaltına alınabilmesi için:

• Yeni ve yeterli delil elde edilmeli ve
• savcısı kararı bulunmalı

3.Tutuklama

Tutuklama, suçlu olduğu konusunda henüz kesin hüküm olmayan fakat kuvvetli suç şüphesi bulunan kişinin özgürlüğünün hâkim kararı ile sınırlandırılmasıdır.

Detaylı olarak başka bir yayında açıklanacaktır.

 

4.Arama

Arama, şüpheliyi/sanığı veya bir delil ele geçirmek ya da bir suçun işlenmesini önlemek amacı ile yapılan koruma tedbiridir.

Detaylı olarak başka bir yayında açıklanacaktır.

 

5.Elkoyma

Elkoyma, delil sayılabilecek veya müsadere edilebilecek eşya üzerinden zilyedin tasarruf yetkisinin kaldırılmasıdır. Rıza ile teslime koruma altına alma denirken, rıza ile teslim yoksa elkoyma söz konusu olur. Elkoyma işlemi tutanağa bağlanır.

Elkoyma tedbirine, arama tedbiri ile ulaşılamayacağı bilinen eşyalar için başvurulur. Fakat bu tedbir, kişinin üzerinin veya konutunun aranmasına hukuki dayanak oluşturmaz.

Elkoymanın konusu olabilecekler hususlar:

• İspat aracı olarak yararlı görülen deliller
• Eşya veya kazanç müsaderesinin konusunu oluşturacak malvarlığı değerleri

İşlemi gerçekleştirebilecek makamlar:

• savcısının talebi üzerine sulh ceza hâkimi
• Gecikmesinde sakınca bulunan hallerde, c. savcısının yazılı emriyle kolluk görevlileri
• Gecikmesinde sakınca bulunan hallerde, c. savcısına ulaşılamıyorsa kolluk amirinin yazılı emriyle kolluk görevlileri

Hâkim kararı olmadan yapılan elkoyma işleminin, yirmi dört saat içinde hâkim onayına sunulması gerekir. Hâkim, işlemin yapılmasından itibaren kırk sekiz saat içinde kararını açıklamalıdır. Aksi takdirde elkoyma, kendiliğinden kalkar ve hukuka aykırı delil durumu oluşur. (CMK m.127/3)

“Şüpheliye, sanığa veya üçüncü kişilere ait elkonulmuş eşyanın, soruşturma ve kovuşturma bakımından muhafazasına gerek kalmaması veya müsadereye tabi tutulmayacağının anlaşılması halinde, re’sen veya istem üzerine geri verilmesine Cumhuriyet savcısı, hâkim veya mahkeme tarafından karar verilir. İstemin reddi kararlarına itiraz edilebilir.” (CMK m. 131)

6.Bilgisayarlarda Arama, Kopyalama ve Elkoyma

Tedbirin uygulanabilmesi için şartlar:

1. Somut delillere dayanan kuvvetli şüphenin varlığı
2. Başka surette delil elde etme imkânının bulunmaması (Delil elde etmek için başka bir yol bulunduğu halde bu tedbire başvurulursa, hukuka aykırı delil söz konusu olur.)

Şartlar sağlandığında;

• Hâkim veya
• Gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısı

tarafından şüphelinin kullandığı bilgisayar ve bilgisayar programları ile bilgisayar kütüklerinde arama yapılmasına, bilgisayar kayıtlarından kopya çıkarılmasına, bu kayıtların çözülerek metin hâline getirilmesine karar verilir. C. savcısının kararı yirmi dört saat içinde hâkim onayına sunulmalıdır. Hâkim de en geç yirmi dört saate içinde karar vermelidir. Sürelerin geçmesi veya hâkimin onay vermemesi halinde, söz konusu kopyalar ve metinler derhal imha edilir. (CMK m.134)

7.Telekomünikasyon Yoluyla Yapılan İletişimin Denetlenmesi

Tedbirin koşulları:

1. Suç işlendiğine dair kuvvetli şüphenin varlığı
2. Başka suretle delil elde etme imkânının bulunmaması

Hem kovuşturma hem de soruşturma aşamasında bu tedbire başvurulması mümkündür. Mahkeme, karar verinceye kadar bu tedbiri uygulayabilir.

Bu tedbirin kapsamı, iki kişi arasında gerçekleştirilen görüşmenin üçüncü bir kişi tarafından uygun teknik araçlarla dinlenmesi ve kayda alınmasıdır. Buna göre, konuşmanın taraflarından birisinin bu konuşmayı kaydetmesi bu tedbir kapsamında değildir.

İletişimin denetlenmesi ancak belli suçlar için mümkündür. (CMK m.135/8)

Tedbirin uygulanmasına hâkim veya gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısının karar verir. C. Savcısı kararını derhal hâkime sunar ve hâkim en geç yirmi dört saat içinde karar vermelidir.

Tedbir kararında sadece dinlemeye izin verildiyse, kayıt yapılması hukuka aykırıdır. Bu durumda kayıt, delil olarak kullanılamaz. Bu sebepten kararda neye izin verildiği açıkça belirtilmelidir.

8.Gizli Soruşturmacı Görevlendirme

Suçu ve suçluları ortaya çıkarmak amacıyla gizli soruşturmacı görevlendirilmesi mümkündür. Ancak bu tedbire ancak yasada sayılan suçlar için başvurulabilir. (CMK m.139/7)

Tedbirin koşulları:

1. Suç işlendiğine dair kuvvetli şüphenin varlığı
2. Başka suretle delil elde etme imkânının bulunmaması

Gizli soruşturmacı görevlendirme tedbiri ile teknik araçlarla izleme tedbiri birlikte uygulanabilir. Fakat bunun tedbir kararında açıkça belirtmiş olması gerekir.

Soruşturmacı görevlendirilmesine soruşturma evresinde, C. Savcısının talebi üzerine sulh ceza hâkimi tarafından karar verilir. Savcının gecikmesinde sakınca bulunan hal olmasına dayanarak tedbire karar vermesi mümkün değildir.

Gizli soruşturmacı olarak sadece kamu görevlisi görevlendirilebilir.

 

9.Teknik Araçlarla İzleme

Bu tedbirle şüphelinin/sanığın gerçekleştirdiği tüm faaliyetleri teknik araçlarla izlenir veya ses/görüntü kaydeden aletlerle kaydedilir. En yaygın şekli ortam dinlemesidir.

Tedbirin koşulları:

1. Suç işlendiğine dair kuvvetli şüphenin varlığı
2. Başka suretle delil elde etme imkânının bulunmaması

Kişinin kamuya açık yerlerdeki faaliyetleri ve işyeri izlenebilir, kayıt alınabilir. Bu tedbir, kişinin konutunda uygulanamaz.

“Teknik araçlarla izlemeye hâkim, gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısı tarafından karar verilir. Cumhuriyet savcısı tarafından verilen kararlar yirmi dört saat içinde hâkim onayına sunulur. Hâkim kararını en geç yirmi dört saat içinde verir. Sürenin dolması veya hâkim tarafından aksine karar verilmesi hâlinde kayıtlar derhâl imha edilir.” (CMK m.140/2)

İzleme kararı en çok üç hafta için verilebilir. Fakat gereklilik halinde bu süre 1 hafta uzatılabilir.

10.İnternet Ortamında Yapılan Yayınlara Erişimin Engellenmesi

Suçların işlendiği yönünde yeterli şüphe bulunması halinde yayına ulaşımın engellenmesine karar verilebilir. Bu tedbir yasada sayılan suçlar için uygulanabilir. (İnternet Yoluyla İşlenen Suçlarla Mücadele K. m.8/1)

Erişimin engellenmesi kararı soruşturma evresinde sulh ceza hâkimi, gecikmesinde sakınca bulunan hallerde c. savcısı karar verir. Savcının kararı yirmi dört saat içinde hâkim onayına sunulur ve hâkim de yirmi dört saat içinde karar verir. Kovuşturma evresinde ise mahkeme tarafından verilir.

Tedbir kararını Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu yerine getirir. Erişimin engellenmesi kararının gereği, derhal ve en geç kararın bildirilmesi anından itibaren dört saat içinde yerine getirilir.

11.Tanık Koruma Tedbiri-Gizli Tanık

Tanık Koruma Kanunu’na göre, üçüncü kişi tanıklar ve mağdur tanıklar ile bu kişilerin nişanlısı, evlilik bağı kalmasa dahi eşi, kan/kayın hısımlığından üstsoyu-altsoyu ile ikinci derece dâhil kan/kayın hısımları ve evlatlık bağı bulunanlar tanık koruma programından yararlanabilir.

Tedbirin uygulanabileceği suçlar: (Tanık KK. m.3)

1. Türk Ceza Kanunu’nda ve ceza hükmü içeren özel kanunlarda yer alan ağırlaştırılmış müebbet hapis, müebbet hapis ve alt sınırı on yıl veya daha fazla hapis cezasını gerektiren suçlar
2. Suç işlemek amacıyla kurulan bir örgütün faaliyeti çerçevesinde işlenen, alt sınırı iki yıl veya daha fazla hapis cezasını gerektiren suçlar
3. Terör örgütünün faaliyeti çerçevesinde işlenen suçlar

ARAMA (CMK m.116-122)

Arama, şüpheliyi/sanığı veya bir delil ele geçirmek ya da bir suçun işlenmesini önlemek amacı ile yapılan koruma tedbiridir.

Arama tedbiri, Ceza Muhakemesi Kanunu’nda, Polis Vazife Ve Salahiyet Kanunu’nda ve Adlî Ve Önleme Aramaları Yönetmeliği’nde düzenlenmiştir.

• Anayasa m.13: “Temel hak ve hürriyetler, özlerine dokunulmaksızın yalnızca Anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir. Bu sınırlamalar, Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve lâik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz.”

Arama koruma tedbiri, temel hak ve özgürlüklerin sınırlandırılması kapsamındadır. Aramanın hukuka uygun bir şekilde yapılmaması, temel hak ve hürriyetlerin ağır ihlaline sebep olur. Bu hüküm sebebiyle, arama tedbirinin Adlî Ve Önleme Aramaları Yönetmeliği’nde düzenlenmiş olması ve bu yönetmeliğin uygulamada kullanılması Anayasa’ya aykırıdır. Bu sebepten söz konusu yönetmeliğin kesinlikle dikkate alınmaması gerektiği görüşündeyiz.

• Anayasa m.20/2: “Millî güvenlik, kamu düzeni, suç işlenmesinin önlenmesi, genel sağlık ve genel ahlâkın korunması veya başkalarının hak ve özgürlüklerinin korunması sebeplerinden biri veya birkaçına bağlı olarak, usulüne göre verilmiş hâkim kararı olmadıkça; yine bu sebeplere bağlı olarak gecikmesinde sakınca bulunan hallerde de kanunla yetkili kılınmış merciin yazılı emri bulunmadıkça; kimsenin üstü, özel kâğıtları ve eşyası aranamaz ve bunlara el konulamaz. Yetkili merciin kararı yirmi dört saat içinde görevli hâkimin onayına sunulur. Hâkim, kararını el koymadan itibaren kırk sekiz saat içinde açıklar; aksi halde, el koyma kendiliğinden kalkar.”
• Anayasa m.21: “Kimsenin konutuna dokunulamaz. Millî güvenlik, kamu düzeni, suç işlenmesinin önlenmesi, genel sağlık ve genel ahlâkın korunması veya başkalarının hak ve özgürlüklerinin korunması sebeplerinden biri veya birkaçına bağlı olarak usulüne göre verilmiş hâkim kararı olmadıkça; yine bu sebeplere bağlı olarak gecikmesinde sakınca bulunan hallerde de kanunla yetkili kılınmış merciin yazılı emri bulunmadıkça; kimsenin konutuna girilemez, arama yapılamaz ve buradaki eşyaya el konulamaz. Yetkili merciin kararı yirmi dört saat içinde görevli hâkimin onayına sunulur. Hâkim, kararını el koymadan itibaren kırk sekiz saat içinde açıklar; aksi halde, el koyma kendiliğinden kalkar.”

Anayasa’nın bu iki hükmü dikkate alındığında arama tedbirinin uygulanabilmesi için mutlaka hâkim kararı olmalıdır. Hâkim kararı olmadan yapılan arama sonucu elde edilen deliller hukuka aykırıdır ve hükme esas alınamaz.

Arama, amacına göre “adli arama” ve “önleme araması” olarak sınıflandırılır.

1.ADLİ ARAMA

Şüpheli ya da sanığın ya da delillerin yahut müsadere edilecek eşyaların ele geçirilmesi amacıyla yapılan araştırma işlemine adli arama denir.

Arama tedbirine başvurulabilmesi için şu üç ön şartın birlikte bulunması gerekmektedir: (YCGK)

1. Gecikmede sakınca ya da tehlike bulunması
2. Görünüşte haklılık
3. Ölçülülük

“Yakalanabileceği veya suç delillerinin elde edilebileceği hususunda makul şüphe varsa; şüphelinin veya sanığın üstü, eşyası, konutu, işyeri veya ona ait diğer yerler aranabilir.” (CMK m.116)

Konutta, işyerinde veya diğer kapalı alanlarda gece vaktinde arama yapılamaz. Suçüstü veya gecikmesinde sakınca bulunan hâller ile yakalanmış veya gözaltına alınmış olup da firar eden kişi veya tutuklu veya hükümlünün tekrar yakalanması amacıyla yapılan aramalarda, birinci fıkra hükmü uygulanmaz. Yapılan arama işlemi tutanağa bağlanır.

Aranacak yerlerin sahibi ve eşyanın zilyedi aramada hazır bulunabilir.

Arama Kararı-Emri

Konutta, işyerinde ve kamuya açık olmayan kapalı alanlarda, hâkim kararı veya gecikmesinde sakınca bulunan hallerde C. savcısının yazılı emriyle arama yapılabilir. Kamuya açık alanlarda ise hâkim kararıyla; gecikmesinde sakınca bulunan hallerde C. savcısının yazılı emriyle; C. savcısına ulaşılamayan hallerde ise kolluk amirinin yazılı emriyle arama yapılabilir. Kolluk amirinin yazılı emriyle yapılan arama sonuçları, C. başsavcılığına derhal bildirilir. (CMK m.119/1)

Arama karar veya emrinde;

1. a) Aramanın nedenini oluşturan fiil,
2. b) Aranılacak kişi, aramanın yapılacağı konut veya diğer yerin adresi ya da eşya,
3. c) Karar veya emrin geçerli olacağı zaman süresi,

açıkça gösterilir.

 

Kaba Üst Araması

Üst araması, beden muayenesine dönüşmeyecek tarzda kişinin üzerinde yapılan aramadır. Kişinin üstü aranırken vücut tamlığına ve kişinin ar ve haya duygularına dikkat edilmelidir.

PVSK m.4/A’ya göre: “Polis, durdurduğu kişi üzerinde veya aracında silah veya tehlike oluşturan diğer bir eşyanın bulunduğu hususunda yeterli şüphenin varlığı halinde, kendisine veya başkalarına zarar verilmesini önlemek amacına yönelik gerekli tedbirleri alabilir. Bu amaçla kişinin üzerindeki elbisenin çıkarılması veya aracın, dışarıdan bakıldığında içerisi görünmeyen bölümlerinin açılması istenemez.” Kaba üst araması, polisin alabileceği tedbirler kapsamındadır. Bu tedbir, faillerin kaçmalarını, kendilerine veya başkalarına zarar vermesini önlemek ve silah ya da tehlike oluşturan diğer bir eşyadan arındırmak amacıyla yoklama biçiminde kontrol yapma yetkilerinin bulunduğunu ifade etmektedir. Fakat bu arama yapılırken kolluğun, kişinin kıyafetlerini çıkarmasını isteme yetkisi yoktur.

Aramanın Sonucu

Arama sonucunda, koruma altına alınan veya elkonulan eşyanın tam bir defteri yapılır ve bu eşya resmi mühürle mühürlenir veya bir işaret konulur. Bu hüküm, eşyanın değiştirilmesine karşı getirilmiş bir önlemdir.

Arama sonucunda kişinin belgelerine ulaşıldıysa, kolluğun bu belgeleri inceleme yetkisi yoktur. Tutanak tutularak bu belgelerin kapalı bir şekilde muhafaza edilmesi gerekir. Aksi takdirde görevi kötüye kullanma suçu oluşur. Belgeleri inceleme yetkisi sadece C. savcısı ve hâkime verilmiştir.

2.ÖNLEME ARAMASI

“Kolluk, bir tehlikeyi veya suçu önlemek için arama yapabilir. Bu arama, suç işleneceğine dair bir şüphe üzerine suç işlenmeden önce önleme-caydırma maksadıyla ya da suç işleneceğine dair bir şüphe mevcut olmadığı halde sadece düzenleme, potansiyel failleri caydırma ve önleme amacıyla yapılır.”

Önleme araması Polis Vazife Ve Salahiyet Kanunu’nda düzenlenmiştir. Kanun’un 9. Maddesine göre, “Polis, tehlikenin veya suç işlenmesinin önlenmesi amacıyla usulüne göre verilmiş sulh ceza hâkiminin kararı veya bu sebeplere bağlı olarak gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde mülkî âmirin vereceği yazılı emirle; kişilerin üstlerini, araçlarını, özel kâğıtlarını ve eşyasını arar; alınması gereken tedbirleri alır, suç delillerini koruma altına alarak 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu hükümlerine göre gerekli işlemleri yapar. Arama talep yazısında, arama için makul sebeplerin oluştuğunun gerekçeleriyle birlikte gösterilmesi gerekir.” Bu hükümden de anlaşılacağı üzere, hâkim kararı veya yazılı emir olmadıkça önleme araması yapılması mümkün değildir.

• PVSK m.9/1’deki “usulüne göre verilmiş hâkim kararı” ibaresinin Anayasa’ya aykırı olduğu itirazı ile Anayasa Mahkemesine başvurulmuştur;

“Başvuru kararında, Anayasa’nın 20. maddesindeki düzenlemenin adlî aramalara ilişkin olduğu, 2559 sayılı Yasa’nın 9. maddesindeki aramanın ise, suçun işlenmesi üzerine yargılama önlemlerinden adlî  aramadan farklı nitelikteki önleme araması olduğu, bu açıdan idari işlem niteliği taşıdığı belirtilerek, bu aramalarda hakim kararı aranmasına ilişkin kuralın Anayasa’nın Başlangıç’ı ile 6., 8., 9., 20. ve 125. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür.
2559 sayılı Yasa’nın 9. maddesinde polisin, millî güvenlik ve kamu düzeninin, genel sağlık ve genel ahlâkın veya başkalarının hak ve hürriyetlerinin korunması, suç işlenmesinin önlenmesi, taşınması veya bulundurulması yasak olan her türlü silâh, patlayıcı madde  veya  eşyanın  tespiti  amacıyla usulüne göre verilmiş hâkim kararı veya bu sebeplere bağlı olarak gecikmesinde sakınca bulunan hallerde mahallin en büyük mülkî amirinin vereceği yazılı emirle suçun önlenmesi amacıyla arama yapabileceği öngörülmüştür.

Anayasa’nın 20. maddesi gereğince özel hayatın gizliliği esastır. Özel hayatın ve aile hayatının gizliliğine milli güvenlik, kamu düzeni, suç işlenmesinin önlenmesi, genel sağlık ve genel ahlakın korunması veya başkalarının hak ve özgürlüklerinin korunması sebeplerinden biri veya birkaçına bağlı olarak, usulüne göre verilmiş hâkim kararı olmadıkça; yine bu sebeplere bağlı olarak gecikmesinde sakınca bulunan hallerde de kanunla yetkili kılınmış merciin yazılı emri bulunmadıkça dokunulamaz.
Özel yaşamın dokunulmazlığı temel haklardandır ve bu niteliği nedeniyle insan haklarına ilişkin beyanname ve sözleşmelerde yer almış, tüm demokratik ülkelerin mevzuatlarında açıkça belirlenen istisnalar dışında Devlete, topluma ve diğer kişilere karşı korunmuştur. İnsan Hakları Evrensel Bildirisinin 12. maddesinde “Hiç kimse özel hayatı, ailesi, konutu veya yazışması konusunda, keyfî karışmalara, şeref ve şöhretine karşı saldırılara maruz bırakılamaz. Herkesin bu saldırı ve karışmalara karşı yasa ile korunmaya hakkı vardır.” , Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 8. maddesinde de, “1. Herkes özel hayatına ve aile hayatına…saygı gösterilmesi hakkına sahiptir; 2. Bu hakkın kullanılmasında bir kamu otoritesi tarafından müdahale, demokratik bir toplumda ancak ulusal güvenlik, kamu güvenliği, ülkenin ekonomik refahı, dirlik ve düzenliğin korunması, suç işlenmesinin önlenmesi, sağlığın ve ahlâkın veya başkalarının hak ve özgürlüklerinin korunması için zorunlu olan ölçüde ve yasayla öngörülmüş olmak koşuluyla söz konusu olabilir” denilerek  özel yaşamın dokunulmazlığı sağlanmıştır. 3.10.2001 gün ve 4709 sayılı Yasayla Anayasa’nın 20. maddesindeki “Adlî soruşturma ve kovuşturmanın gerektirdiği istisnalar saklıdır” tümcesi madde metninden çıkarılmış, değişiklik gerekçesinde de belirtildiği gibi, bu hak ve özgürlüklerle ilgili özel sınırlar, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesinde öngörülen esaslar çerçevesinde açık olarak belirlenmiştir.
Anayasa’nın 20. maddesine göre, bir kişinin üstünün ve özel eşyasının aranması için hâkim kararının ve gecikmesinde sakınca bulunan hallerde kanunla yetkili kılınan merciin yazılı emrinin yirmi dört saat içinde hâkimin onayına sunulması zorunluluğu ve özel sınırlama nedenlerinin varlığının şart kılınmasıyla, özel yaşam alanının korunması güçlendirilmiştir.

Anayasa’nın 20. maddesi, 3.10.2001 gün ve 4709 sayılı Yasa ile yapılan değişiklik çerçevesinde sadece adlî aramalarda değil, özel yaşama müdahale oluşturan tüm aramalarda uygulanma olanağına sahiptir. Bu nedenle de madde ile öngörülen hâkim kararı güvencesinden önleme aramalarının istisna tutulduğu düşünülemez. Kaldı ki, iptali istenilen kuralın 3.8.2002 gün ve 4771 sayılı Yasa ile Anayasa’nın 20. maddesindeki değişikliğe koşut olarak maddeye eklendiği anlaşılmaktadır. Açıklanan nedenlerle itiraz konusu kural, Anayasa’nın 20. maddesine aykırı değildir. İptal isteminin reddi gerekir.” (AYM 2003/29 E. 2006/24 K.)

Bu karardan da anlaşılacağı üzere, Anayasa’nın 20. Maddesi sadece adli aramalar için değil tüm aramalar için geçerlidir. Tüm aramaların yapılmasında hâkim kararı veya yazılı emir şartı aranmaktadır.

PVSK’da “Durdurma ve kimlik sorma” başlıklı 4/A. Maddesinde bulunan “kişinin üstü ve eşyası ile aracının dışarıdan bakıldığında içerisi görünmeyen bölümlerinin aranması; İçişleri Bakanlığı tarafından belirlenecek esaslar dâhilinde mülki amirin görevlendireceği kolluk amirinin yazılı, acele hâllerde sonradan yazıyla teyit edilmek üzere sözlü emriyle yapılabilir” ibaresi Anayasa Mahkemesi’nin 4/5/2017 tarihli ve 2015/41 E. 2017/98 K. sayılı Kararı ile iptal edilmiştir. Bu karar dikkate alındığında da sözlü emirle arama yapılma imkânı kaldırılmıştır.

Sonuç olarak, uygulamada sıklıkla yapılan aracın durdurularak dışardan görünmeyen bölümlerinin de hâkim kararı veya yazılı emir olmadan aranması hukuka aykırılık teşkil eder. Dolayısıyla bu arama sonucunda elde edilen deliller de hukuka aykırıdır ve hükme esas alınamaz.